KSZTAŁTOWANIE
NAWYKÓW RUCHOWYCH
Na podstawie pracy prof. K. Michalika
 opracował Jarosław Madejski

 

Nauczanie ruchu to praca nad wdrożeniem reakcji systemu nerwowego, oraz związanym z tym osiągnięciem zręczności manualnej i wzmocnieniem mięśni.

Proces uczenia się ruchu jest zależny od rozmaitych możliwości organizmu. Kształtowanie nawyków ruchowych wpływa na rozwój zwinności i siły. Te są związane ze wzrostem możliwości koordynacyjnych kory mózgowej, która wpływa na podwyższenie możliwości organizmu, co stwarza nowe warunki dla kształtowania ruchu. Proces uczenia się ruchu jest związany także z postrzeganiem, wyobrażeniami, odczuciami, wolą i pamięcią.

Kształtowanie ruchu potrzebnego do gry na instrumencie przebiega w trzech następujących po sobie fazach.

Faza pierwsza – ogólne opanowanie podstawowego przebiegu ruchu.
Faza druga – poprawianie, doskonalenie i różnicowanie.
Faza trzecia – utrwalenie i przystosowanie do zmiennych warunków.

Faza pierwsza charakteryzuje się małą zbornością ruchów i niską jakością ich wykonania. Jednocześnie zbyt wielki jest nakład siły. Jest to związane z włączeniem do udziału niepotrzebnych grup mięśniowych, oraz z ich zbyt dużym napięciem. Ruch, który zamierzamy osiągnąć jest na razie tylko wyobrażony, lecz nie wypróbowany.

Faza druga cechuję się bardziej zwartym i harmonijnym przebiegiem ruchu. Sterowanie odbywa się w sposób znacznie bardziej opanowany, precyzyjniejszy i dokładniej kontrolowany. Dzieje się tak dzięki skierowaniu uwagi na wyeliminowanie błędów w poszczególnych elementach ruchu. Należy na tym etapie nieustannie kontrolować jakość brzmienia, intonację i dynamikę. Ich doskonałość jest naszym celem. Jednocześnie zyskujemy poczucie coraz większej wygody i komfortu czasowego.
Na tym etapie nie ma jeszcze mowy o ustalonym trwałym nawyku ruchowym.

Faza trzecia to stadium automatyzacji. Polega ona na stabilizacji i utrwaleniu formy przebiegu ruchowego. W tym stadium wszystkie ruchy wyuczone w sposób świadomy, mogą być wykorzystywane zarówno bez świadomej kontroli, jak i z całą świadomością. Oprócz utrwalenia i stabilizacji ruchu, charakteryzuje go możliwość dostosowania do zmiennych warunków bez naruszania jego przebiegu. U wybitnych wykonawców widzimy to, gdy dostosowują się momentalnie do wymogów akustycznych sali, czy zmian napięcia włosia spowodowanych wilgocią.

Dobrze ukształtowany nawyk ruchowy to właściwy wykorzystanie siły, szybkości i zakresu ruchu, także energii kinetycznej. Posiada on również swoisty rytm, a więc przebiegający płynnie cykl napięć i rozluźnień mięśni. Dobrze opanowany ruch przebiega zawsze płynnie, a stopień tej płynności mówi nam o osiągniętym zaawansowaniu w koordynacji. Prawidłowy ruch jest także elastyczny co eliminuje wszelkie przydźwięki i chroni nas przed przeforsowaniem aparatu gry. Cechą prawidłowo ukształtowanego nawyku ruchowego jest także właściwe przewidywanie ruchu, zaplanowanie określonej koncepcji ruchu prowadzącej do celu jaki chcemy osiągnąć. Prawidłowo wykształcony ruch jest również precyzyjny i dokładny. Dokładność tę uzyskujemy poprzez ćwiczenie. Warunkiem jest koncentracja na osiągnięciu celu oraz dobra automatyzacja.

Korekta źle wykształconych nawyków ruchowych jest z fizjologicznego punktu widzenia postępowaniem drastycznym. Polega na rozbiciu istniejących nawyków ruchowych i wykształceniu na ich miejsce nowych, na zasadach opisanych powyżej. Znacznie lepiej jednak, zamiast walczyć z już utrwalonymi złymi nawykami ruchowymi, korygować na bieżąco nieprawidłowości jeszcze nie utrwalone w nawykach ruchowych. Niestety człowiek tak łatwo nie zapomina i w nowo opanowanych nawykach, w najmniej oczekiwanym momencie odzywają się nawyki stare. Dlatego do przeprowadzenia gruntownej korekty niezbędne jest zadawanie uczniowi utworów zupełnie dla niego nowych i nigdy przez niego nie granych, gdyż nie są one obciążone „złą pamięcią".

Skuteczność techniki jest uwarunkowana celowością i ekonomiką ruchu. Ideałem jest osiągnięcie jak najlepszych rezultatów przy minimum środków. Należy znaleźć optymalną dla osiągnięcia zamierzonego celu formę ruchu przy najodpowiedniejszym, jeśli chodzi o rodzaj i siłę, użyciu energii. Dochodzenie ucznia do tych rozwiązań może być intuicyjne (uczeń utalentowany), bądź świadome, czyli uświadamiane przez nauczyciela, który w tym przypadku musi posiadać i umieć przekazać wiedzę i doświadczenie.

Dążenie do osiągnięcia zamierzonego celu prowadzi do najdoskonalszych w sferze ruchowej rozwiązań. Grę mistrzów cechuje zawsze płynność, zwinność a nawet swoista elegancja. Stwarza to pozory łatwości. Grę dojrzałą wyróżnia rzucające się w oczy rozluźnienie. Powierzchowna obserwacja jest jednak myląca. Wykonaniu każdego ruchu towarzyszyć musi napięcie optymalne. Prawidłowe wykształcenie nawyku ruchowego prowadzi do możliwie najkorzystniejszego gospodarowania energią. Należy również pamiętać iż w fazie projektowania ruchu i jego ćwiczenia w tempie wolnym rozkład sił jest inny niż w ruchu szybkim. Nie wolno go zatem utrwalić.

Bibliografia: Kazimierz Michalik – Kształtowanie nawyków ruchowych w grze na wiolonczeli. Poznań 1979r.

Wednesday the 13th.